NC म्हणजे अदखलपात्र (non-cognizable). ही अशा गुन्ह्याबद्दलची तक्रार आहे जिची नोंद पोलीस करू शकतात, पण ज्याचा तपास ते स्वतःहून करू शकत नाहीत आणि ज्यासाठी ते वॉरंटशिवाय अटक करू शकत नाहीत. पोलीस ठाणे आपल्या दैनंदिनीत नोंद करते आणि तुम्हाला NC क्रमांक देते. त्याचा तपास व्हावा यासाठी आधी दंडाधिकाऱ्यांनी (Magistrate) परवानगी देणे आवश्यक असते.
| NC म्हणजे | अदखलपात्र (Non-cognizable) |
| लागू तरतूद | कलम 174, भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता, 2023 (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023) (पूर्वीचे कलम 155, CrPC) |
| पोलीस काय करतात | नोंद करतात, तुम्हाला NC क्रमांक देतात, तुम्हाला दंडाधिकाऱ्यांकडे जाण्यास सांगतात |
| वॉरंटशिवाय अटक | परवानगी नाही |
| तपास | केवळ दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशानंतर |
| खर्च | विनामूल्य |
| नेहमीचे गुन्हे | साधी दुखापत, फौजदारी धमकी, सार्वजनिक उपद्रव, अब्रुनुकसानी, साधी फसवणूक, मर्यादित नुकसान करणारी आगळीक (mischief) |
| पुढची पायरी | कलम 223 BNSS अंतर्गत दंडाधिकाऱ्यांसमोर खाजगी फिर्याद (private complaint) |
या अक्षरांचा अर्थ
NC हे फक्त अदखलपात्र (non-cognizable) या शब्दाचे संक्षिप्त रूप आहे. ते गुन्ह्याचा एक प्रकार दर्शवते, तुमच्या तक्रारीचा दर्जा नव्हे. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या अनुसूचीत (schedule) प्रत्येक गुन्ह्याचे वर्गीकरण दखलपात्र किंवा अदखलपात्र असे केलेले आहे, आणि कोणती नोंद होईल हे ते वर्गीकरण ठरवते — पोलीस ठाण्याची मर्जी नव्हे.
तुम्ही दिलेल्या माहितीतून अदखलपात्र गुन्हा उघड होत असेल, तर अधिकारी त्याचा सारांश ठाणे दैनंदिनीत (station diary) नोंदवतो, तुम्हाला दंडाधिकाऱ्यांकडे जाण्यास सांगतो आणि तुम्हाला NC क्रमांक देतो. याबाबतची लागू तरतूद BNSS चे कलम 174 आहे, ज्याने फौजदारी प्रक्रिया संहितेच्या (Criminal Procedure Code) कलम 155 ची जागा घेतली आहे.
NC क्रमांक हातात दिला की पोलिसांनी मदत करण्यास नकार दिला, असे अनेकदा समजले जाते. तसे नाही. त्या प्रकारच्या गुन्ह्यासाठी कायदा ज्या एकमेव प्रक्रियेला परवानगी देतो, तीच अधिकारी पाळत असतो. विचारण्याजोगा प्रश्न वेगळा आहे: तुम्ही दिलेल्या तथ्यांवरून केलेले वर्गीकरण बरोबर होते का?
NC आणि FIR यांची तुलना
| FIR | NC नोंद | |
|---|---|---|
| गुन्ह्याचा प्रकार | दखलपात्र | अदखलपात्र |
| तरतूद | कलम 173 BNSS | कलम 174 BNSS |
| पोलीस स्वतःहून तपास करतात | होय, लगेच | नाही — दंडाधिकाऱ्यांचा आदेश आवश्यक |
| वॉरंटशिवाय अटक | परवानगी आहे | परवानगी नाही |
| माहिती देणाऱ्याला प्रत | विनामूल्य आणि अनिवार्य | कायद्याने हक्क नाही; अनेक राज्ये मागणी केल्यास विनामूल्य प्रत देतात |
| नेहमीचा शेवट | दोषारोपपत्र (charge sheet) किंवा समाप्ती अहवाल (closure report) | अनेकदा नोंद हाच शेवट; अन्यथा दंडाधिकाऱ्यांचा आदेश किंवा खाजगी फिर्याद |
प्रत्यक्ष परिणाम करणारा एकमेव फरक म्हणजे तपास सुरू करण्याचा अधिकार कोणाला आहे. दखलपात्र प्रकरणात पोलीस स्वतःहून कारवाई करू शकतात. अदखलपात्र प्रकरणात ते तसे करू शकत नाहीत, आणि तक्रार व तपास यांच्यामध्ये दंडाधिकारी उभे असतात.
सामान्यतः NC म्हणून नोंदवले जाणारे गुन्हे
पोलीस ठाण्याच्या काउंटरवर बहुतेक वेळा NC नोंद होते ती या प्रकारांमध्ये:
- साधी दुखापत — मारहाण ज्यात झालेली इजा गंभीर नाही
- मालमत्तेचे मर्यादित नुकसान करणारी आगळीक (mischief)
- सार्वजनिक उपद्रव, ज्यात सततचा आवाज आणि अडथळा यांचा समावेश आहे
- अब्रुनुकसानी, जी अदखलपात्रच राहते
- फौजदारी धमकी, ज्यात जिवे मारण्याच्या धमक्यांचाही समावेश आहे, केंद्रीय अनुसूचीनुसार — मात्र काही राज्यांनी अधिसूचनेद्वारे ती दखलपात्र केली आहे
- साधी फसवणूक, जिथे फसवणुकीमुळे काहीही हस्तांतरित केले गेले नाही
तपशिलानुसार एकच मूळ घटना रेषेच्या कोणत्याही बाजूला जाऊ शकते. साधी दुखापत अदखलपात्र आहे; गंभीर दुखापत, किंवा धोकादायक शस्त्राने केलेली दुखापत, दखलपात्र आहे. साधी फसवणूक अदखलपात्र आहे; एखाद्याला मालमत्ता सुपूर्द करण्यास प्रवृत्त करणारी फसवणूक दखलपात्र आहे. तुम्ही सांगितलेल्या तथ्यांमध्ये गुन्हा गंभीर करणारा घटक होता आणि त्याची नोंद झाली नाही, तर तो मुद्दा लेखी स्वरूपात मांडणे योग्य ठरते.
कोणते गुन्हे अदखलपात्र आहेत
हे वर्गीकरण संहितेच्या अनुसूचीने प्रत्येक गुन्ह्यासाठी स्वतंत्रपणे निश्चित केलेले आहे. खाली ते प्रकार दिले आहेत ज्यांत पोलीस ठाण्याच्या काउंटरवर बहुतेक वेळा NC नोंद होते, आणि प्रत्येक गुन्हा कोणत्या फरकामुळे दखलपात्र ठरतो तेही दिले आहे.
| अदखलपात्र | दखलपात्र केव्हा होतो |
|---|---|
| साधी दुखापत | इजा गंभीर असेल — हाड मोडणे, एका डोळ्याची दृष्टी किंवा एका कानाची श्रवणशक्ती कायमची जाणे, कायमचे विद्रूपीकरण, किंवा जिवाला धोका निर्माण करणारी इजा — किंवा दुखापत धोकादायक शस्त्राने केली असेल |
| फौजदारी धमकी | केंद्रीय अनुसूचीनुसार होत नाही — जिवे मारण्याची धमकीसुद्धा अदखलपात्र आहे. काही राज्यांनी अधिसूचनेद्वारे ती दखलपात्र केली आहे, म्हणून स्थानिक स्थिती तपासा |
| मर्यादित नुकसान करणारी आगळीक | नुकसान ₹1 लाख किंवा त्याहून अधिक असेल, किंवा ती आग किंवा स्फोटकांद्वारे केली असेल, किंवा त्यामुळे रस्ता, पूल किंवा सांडपाणी/निचरा व्यवस्थेचे (drainage work) नुकसान झाले असेल |
| सार्वजनिक उपद्रव | होत नाही — पण थांबवण्याचा आदेश दिल्यानंतरही उपद्रव चालू ठेवणे हा वेगळा, दखलपात्र गुन्हा आहे |
| अब्रुनुकसानी | होत नाही — आणि ज्याची अब्रुनुकसानी झाली आहे त्या व्यक्तीच्या फिर्यादीवरच न्यायालय अब्रुनुकसानीबाबत कारवाई करू शकते |
| साध्या प्रकारची फसवणूक | फसवणुकीमुळे मालमत्ता सुपूर्द केली गेली असेल, किंवा फसवणूक तोतयेगिरीने (personation) केली असेल |
लोक ज्या दोन गुन्ह्यांना या यादीत अपेक्षित धरतात, ते खरे तर त्यांच्या सर्वात साध्या स्वरूपातही दखलपात्र आहेत: फौजदारी अतिक्रमण आणि गैरकायदेशीर अडवणूक. यांपैकी कोणत्याही गुन्ह्याची तक्रार केल्यास पोलीस ठाण्याने FIR नोंदवला पाहिजे.
वैद्यकीय निष्कर्षानुसार तोच ठोसा साधी दुखापत किंवा गंभीर दुखापत ठरू शकतो, आणि शस्त्र वापरले असेल तर तो दखलपात्र होतो. गुन्हा गंभीर करणारा घटक उपस्थित होता पण त्याची नोंद झाली नाही असे तुम्हाला वाटत असेल, तर त्याच दिवशी वैद्यकीय प्रमाणपत्र मिळवा आणि लगेच तो मुद्दा लेखी स्वरूपात मांडा.
NC प्रकरणात अटक, जामीन आणि पोलिसांचे अधिकार
इथे तीन प्रश्न सतत विचारले जातात, आणि त्यांची उत्तरे थोडक्यात आहेत.
पोलीस वॉरंटशिवाय अटक करू शकतात का?
नाही. हेच अदखलपात्र गुन्ह्याचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य आहे. अटकेसाठी दंडाधिकाऱ्यांनी जारी केलेले वॉरंट आवश्यक असते. पूर्णपणे अदखलपात्र प्रकरणात वॉरंटशिवाय अटक झाली असेल, तर ती गंभीर अनियमितता आहे. याला एकमेव मर्यादित अपवाद म्हणजे अशी व्यक्ती जी अधिकाऱ्याने विचारल्यावर आपले नाव आणि पत्ता देण्यास नकार देते, किंवा खोटे नाव आणि पत्ता देते (कलम 39 BNSS).
अदखलपात्र गुन्हे जामीनपात्र असतात का?
जवळपास नेहमीच, होय. दखलपात्रता आणि जामीनपात्रता ही दोन स्वतंत्र वर्गीकरणे आहेत, पण व्यवहारात ती मोठ्या प्रमाणात जुळतात — बहुसंख्य अदखलपात्र गुन्हे जामीनपात्रही असतात, याचा अर्थ जामीन न्यायालयाच्या विवेकाधिकारावर नव्हे तर हक्क म्हणून मिळतो. तरीही असे गृहीत धरू नका: त्या विशिष्ट गुन्ह्याची अनुसूचीतील नोंद तपासा, कारण ही दोन वर्गीकरणे स्वतंत्रपणे ठरवली जातात.
अदखलपात्र गुन्ह्यासाठी FIR नोंदवता येतो का?
दखलपात्र गुन्ह्यांच्या तरतुदीखाली FIR म्हणून नाही. त्याऐवजी पोलीस ठाणे NC नोंद करते. एक महत्त्वाची अट आहे: जिथे एकाच घटनेतून अदखलपात्र आणि दखलपात्र दोन्ही गुन्हे उघड होतात, तिथे प्रकरण दखलपात्र मानले जाते आणि संपूर्ण प्रकरणासाठी FIR नोंदवला जातो (कलम 174(4) BNSS). म्हणूनच तुम्ही सांगितलेली नेमकी तथ्ये इतकी महत्त्वाची ठरतात.
| दखलपात्र / अदखलपात्र | पोलीस आदेशाशिवाय तपास आणि अटक करू शकतात का |
| जामीनपात्र / अजामीनपात्र | जामीन हा हक्क आहे की न्यायालयाच्या विवेकाधिकाराचा विषय |
| तडजोडपात्र / अतडजोडपात्र | पक्षकार कायदेशीररीत्या तडजोड करून प्रकरण संपवू शकतात का |
| कोणत्या न्यायालयात चालवता येतो | कोणते न्यायालय प्रकरणाची सुनावणी करते |
प्रत्येक गुन्ह्यासाठी ही चारही वर्गीकरणे स्वतंत्रपणे ठरवलेली असतात. एखादा गुन्हा अदखलपात्र आणि तडजोडपात्र असू शकतो, किंवा अदखलपात्र आणि अतडजोडपात्र असू शकतो. एका वर्गीकरणावरून दुसरे अनुमानित करणे ही सामान्य आणि महागात पडणारी चूक आहे.
तपासासाठी दंडाधिकाऱ्यांचा आदेश मिळवणे
अदखलपात्र प्रकरणात पोलिसांनी प्रत्यक्ष तपास करावा असे तुम्हाला वाटत असेल, तर दंडाधिकाऱ्यांनी त्याला अधिकृत परवानगी द्यावी लागते. याचे दोन मार्ग आहेत, आणि ते वेगवेगळ्या ठिकाणी पोहोचतात.
पहिला मार्ग: तपासाच्या आदेशाची मागणी करा
पोलिसांना तपास करण्याचा निर्देश देणाऱ्या आदेशासाठी तुम्ही कार्यक्षेत्रातील दंडाधिकाऱ्यांकडे अर्ज करता. तो मंजूर झाला, तर पोलिसांना दखलपात्र प्रकरणात असतात तेच तपासाचे अधिकार मिळतात — या महत्त्वाच्या अपवादासह की ते तरीही वॉरंटशिवाय अटक करू शकत नाहीत.
दुसरा मार्ग: खाजगी फिर्याद दाखल करा
BNSS च्या कलम 223 अंतर्गत केलेली फिर्याद पोलिसांच्या मध्यस्थीशिवाय प्रकरण थेट दंडाधिकाऱ्यांसमोर आणते. दंडाधिकारी फिर्यादीची शपथेवर तपासणी करतात, आणि दखल (cognizance) घेण्यापूर्वी आरोपीला म्हणणे मांडण्याची संधी देणे त्यांना बंधनकारक असते. त्यानंतर दंडाधिकारी आरोपीविरुद्ध प्रोसेस (समन्स/वॉरंट) जारी करू शकतात, आधी तपासाचा आदेश देऊ शकतात (कलम 225), किंवा फिर्याद फेटाळू शकतात (कलम 226).
| तपासाचा आदेश | खाजगी फिर्याद | |
|---|---|---|
| केव्हा सर्वोत्तम | पुरावा अस्तित्वात आहे पण तुम्ही तो गोळा करू शकत नाही — त्रयस्थांकडे असलेले CCTV, नोंदी, कॉल डेटा | पुरावा आधीच तुमच्याकडे आहे आणि तुम्हाला प्रकरण न्यायालयासमोर हवे आहे |
| पुरावा कोण गोळा करतो | पोलीस | तुम्ही |
| वेग | आदेशानंतर पोलिसांवर अवलंबून | सहसा न्यायालयापर्यंत लवकर पोहोचते |
| तुमच्याकडे काय तयार हवे | NC नोंद आणि कोणता पुरावा कुठे आहे याचे स्पष्ट वर्णन | तुमची कागदपत्रे, तुमचे साक्षीदार, आणि योग्य प्रकारे तयार केलेली फिर्याद |
कोणता मार्ग योग्य हे जवळपास पूर्णपणे पुरावा कुठे आहे यावर अवलंबून असते. तो तुमच्याच हातात असेल, तर खाजगी फिर्याद हा सहसा अधिक थेट मार्ग असतो.
अदखलपात्र तक्रार (NC) ऑनलाइन दाखल करणे
अनेक राज्यांची पोलीस पोर्टल आता अदखलपात्र तक्रारी ऑनलाइन स्वीकारतात, आणि काही NC क्रमांक डिजिटल स्वरूपात देतात. जिथे ही सुविधा उपलब्ध आहे, तिथे ती खरोखर उपयुक्त आहे — पोलीस ठाण्यात न जाता वेळेच्या नोंदीसह (timestamped) अभिलेख तयार होतो.
प्रक्रिया ऑफलाइन प्रक्रियेसारखीच आहे: राज्य पोलिसांच्या नागरिक पोर्टलवर नोंदणी करा, तक्रारीचा प्रकार निवडा, घटनेचे वर्णन करा आणि सबमिट करा. तुम्हाला पोचपावती मिळते, आणि बहुतेक राज्यांमध्ये त्यानंतर ठाणे दैनंदिनीत NC क्रमांकासह नोंद केली जाते.
पहिली, पाठपुरावा करा आणि प्रत्यक्ष NC क्रमांक मिळवा — ऑनलाइन पोचपावती क्रमांक आणि NC क्रमांक एकच नाहीत. दुसरी, घटनेच्या दिवसापासूनच तुमचा स्वतःचा पुरावा जतन करा, कारण कोणताही तपास सुरू नसतो आणि दुसरे कोणीही तो गोळा करत नसते.
NC क्रमांक मिळाल्यानंतर काय करावे
- NC क्रमांक आणि नोंदीची प्रत घ्या पोलीस ठाणे सोडण्यापूर्वी NC क्रमांक, तारीख, पोलीस ठाण्याचे नाव आणि अधिकाऱ्याचे नाव लिहून घ्या. नोंदीची प्रत मागा. त्यासाठी कोणतेही शुल्क नाही.
- पुरावा स्वतः जतन करा कोणताही तपास सुरू नसल्यामुळे दुसरे कोणीही पुरावा गोळा करत नसते. दुखापती आणि नुकसानीचे फोटो तारीख दिसेल अशा प्रकारे काढा. दुखापत असल्यास त्याच दिवशी वैद्यकीय प्रमाणपत्र मिळवा. जे काही घडले ते पाहणाऱ्या प्रत्येकाची नावे आणि संपर्क तपशील लिहून ठेवा.
- प्रकरण पुढे नेण्याजोगे आहे का ते ठरवा अनेक अदखलपात्र प्रकरणे फौजदारी कार्यवाहीपेक्षा कायदेशीर नोटीस, दिवाणी दावा किंवा तडजोड यांद्वारे अधिक चांगल्या प्रकारे सुटतात. NC नोंद या सर्व मार्गांना आधार देते.
- प्रकरण पुढे न्यायचे असल्यास दंडाधिकाऱ्यांकडे जा एकतर पोलिसांना तपास करण्याचा निर्देश देणाऱ्या आदेशासाठी अर्ज करा (कलम 174(2) BNSS), किंवा BNSS च्या कलम 223 अंतर्गत खाजगी फिर्याद दाखल करा — वर वर्णन केलेले हे दोन मार्ग.
- खटला दाखल झाल्यास, तडजोड अनेकदा शक्य असते बहुतेक अदखलपात्र गुन्हे तडजोडपात्र असतात. न्यायालयात खटला प्रलंबित झाल्यानंतर तो लोक अदालतीकडे पाठवता येतो, जिथे तडजोड निवाडा (award) म्हणून नोंदवली जाते आणि ती अंतिम असते.
इंदूरमध्ये एका वादादरम्यान अरुणचा शेजारी त्यांच्या भूखंडांमधील कंपाउंड भिंतीचे नुकसान करतो. अरुण तक्रार करतो; पोलीस ठाणे आगळीकसाठी NC नोंदवते आणि त्याला क्रमांक देते. पुढे काहीच होत नाही, आणि प्रक्रियेत अपेक्षित असलेले नेमके हेच आहे. अरुण नुकसानीचे फोटो काढतो, दुरुस्तीचा अंदाजित खर्च मिळवतो, आणि तो खर्च मागणारी कायदेशीर नोटीस पाठवतो. शेजारी प्रतिसाद देतो, आणि न्यायालयात कधीही सुनावणी न होता प्रकरण मिटते. NC नोंदीने आपले काम केले — तिने तक्रारीची तारीख आणि तक्रार केल्याची वस्तुस्थिती निश्चित केली.
NC नोंदीचे खरे मूल्य काय आहे
तिचे मूल्य तपासासाठी नव्हे तर पुराव्यासाठी आहे. विशिष्ट दिवशी, विशिष्ट व्यक्तींची नावे घेऊन तुम्ही घटनेची तक्रार केली होती याचा तारीखयुक्त अधिकृत अभिलेख अनेक ठिकाणी उपयोगी पडतो:
- त्याच घटनेतून उद्भवलेल्या नुकसानभरपाईसाठीच्या दिवाणी दाव्यात
- विमा दाव्यात, जिथे विमा कंपन्या प्रकरणाची तक्रार केली होती का असे अनेकदा विचारतात
- गृहनिर्माण संस्था किंवा नियोक्ता यांच्याकडील कार्यवाहीत, जिथे खाजगी कथनापेक्षा पोलीस ठाण्याच्या नोंदीला अधिक वजन असते
- नंतरच्या फौजदारी कार्यवाहीत, जिथे पहिल्या तक्रारीची तारीख महत्त्वाची ठरू शकते
- तपासाच्या परवानगीसाठी अर्ज करताना दंडाधिकाऱ्यांसमोर
ती जे करत नाही ते म्हणजे तपास सुरू करणे. हा फरक तीन महिन्यांनंतर नव्हे तर काउंटरवरच समजून घेतल्यास बराच मनस्ताप वाचतो.
तुमचे प्रकरण खरोखर अदखलपात्र आहे का?
तथ्यांवरून दखलपात्र गुन्हा उघड होत असतानाही पोलीस ठाणी कधीकधी NC नोंदवतात. घटनेचे वर्णन करा, आणि ती कोणत्या तरतुदींशी जुळते आणि कोणता मार्ग लागू होतो हे NyayaMithra तुम्हाला सांगेल.
तुमची परिस्थिती तपासा — विनामूल्यप्रत्येक प्लॅनवर पहिला महिना विनामूल्य · 30 दिवस कार्डची गरज नाही · तुम्ही अपलोड केलेले काहीही साठवले जात नाही किंवा कोणत्याही मॉडेलला प्रशिक्षण देण्यासाठी वापरले जात नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अदखलपात्र तक्रार (NC) निरुपयोगी आहे का?
नाही. तुम्ही घटनेची तक्रार केली होती याचा हा तारीखयुक्त अधिकृत अभिलेख आहे, जो नंतरच्या दिवाणी दाव्यात, विमा दाव्यात, संस्था किंवा नियोक्त्याशी असलेल्या वादात, किंवा पुढील कोणत्याही फौजदारी कार्यवाहीत महत्त्वाचा ठरतो. तपासाच्या परवानगीसाठी तुम्ही अर्ज केल्यास दंडाधिकारी हाच दस्तऐवज पाहतील. तिची मर्यादा अरुंद आणि विशिष्ट आहे: ती स्वतःहून पोलिसांना तपासाला लावत नाही.
NC चे FIR मध्ये रूपांतर करता येते का?
रूपांतर म्हणून नाही. दखलपात्र गुन्हा उघड करणारी आणखी तथ्ये समोर आली, तर त्या माहितीवर पोलीस ठाण्याने FIR नोंदवणे बंधनकारक आहे. तथ्यांवरून आधीच दखलपात्र गुन्हा उघड झाला होता आणि तरीही पोलीस ठाण्याने NC नोंदवली असे तुम्हाला वाटत असेल, तर तो मुद्दा पोलीस अधीक्षकांकडे (Superintendent of Police) लेखी मांडा, किंवा दंडाधिकाऱ्यांकडे दाद मागा.
मला NC ची प्रत मिळते का?
FIR प्रमाणे प्रत मिळण्याचा कायदेशीर हक्क नाही, पण अनेक राज्ये मागणी केल्यास विनामूल्य प्रत देतात. पोलीस ठाणे सोडण्यापूर्वी NC क्रमांक आणि नोंदीची प्रत मागा. त्या वेळी प्रत दिली गेली नाही, तर NC क्रमांक, तारीख आणि अधिकाऱ्याचे नाव लिहून घ्या, आणि लेखी पाठपुरावा करा.
NC तक्रारीवरून पोलीस कोणाला अटक करू शकतात का?
दंडाधिकाऱ्यांनी जारी केलेल्या वॉरंटशिवाय नाही — हेच अदखलपात्र गुन्ह्याचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य आहे. एकमेव अपवाद म्हणजे अशी व्यक्ती जी अधिकाऱ्याने विचारल्यावर आपले नाव आणि पत्ता देण्यास नकार देते, किंवा खोटे देते (कलम 39 BNSS).
दंडाधिकाऱ्यांना परवानगी देण्यास किती वेळ लागतो?
हे न्यायालय आणि जिल्ह्यानुसार बरेच बदलते, आणि कोणतीही वैधानिक मुदत लागू नाही. व्यवहारात ते दंडाधिकाऱ्यांच्या बोर्डवर (कामकाज सूचीवर) आणि अर्ज कसा तयार केला आहे यावर अवलंबून असते. त्या न्यायालयात वकिली करणारे वकील तुमच्या जिल्ह्यासाठी वास्तववादी अंदाज देतील.
या संदर्भात तडजोडपात्र गुन्हा म्हणजे काय?
अनेक अदखलपात्र गुन्हे तडजोडपात्र असतात, म्हणजे पक्षकार कायदेशीररीत्या तडजोड करू शकतात आणि खटला संपतो. म्हणूनच अशा प्रकरणांपैकी मोठा भाग खटला चालवण्याऐवजी लोक अदालतीत सुटतो. काही गुन्हे केवळ न्यायालयाच्या परवानगीनेच तडजोडपात्र असतात, म्हणून तुमचा गुन्हा कोणत्या प्रकारात येतो ते तपासा.
अदखलपात्र गुन्हा म्हणजे नेमके काय?
हा असा गुन्हा आहे जो संहितेच्या अनुसूचीत असा गुन्हा म्हणून नमूद आहे ज्यात पोलीस वॉरंटशिवाय अटक करू शकत नाहीत आणि दंडाधिकाऱ्यांच्या आदेशाशिवाय तपास करू शकत नाहीत. हे वर्गीकरण प्रत्येक गुन्ह्यासाठी अनुसूचीने निश्चित केलेले आहे — तुमची तक्रार किती गंभीर आहे याबद्दल पोलीस ठाण्याने दिलेला तो निर्णय नाही.
अदखलपात्र गुन्हा जामीनपात्र असतो का?
बहुसंख्य असतात, याचा अर्थ जामीन हक्क म्हणून मिळतो. पण दखलपात्रता आणि जामीनपात्रता ही प्रत्येक गुन्ह्यासाठी स्वतंत्रपणे ठरवलेली वेगळी वर्गीकरणे आहेत, म्हणून एकावरून दुसरे आपोआप ठरते असे गृहीत न धरता त्या विशिष्ट गुन्ह्याची अनुसूचीतील नोंद तपासा.
अदखलपात्र गुन्ह्यासाठी FIR नोंदवता येतो का?
केवळ त्या गुन्ह्यासाठी नाही. त्याऐवजी पोलीस ठाणे NC नोंद करते. मात्र, जिथे एकाच घटनेतून अदखलपात्र आणि दखलपात्र दोन्ही गुन्हे उघड होतात, तिथे संपूर्ण प्रकरणासाठी FIR नोंदवला जातो — म्हणूनच तुम्ही सांगितलेली नेमकी तथ्ये इतकी महत्त्वाची आहेत.
मी अदखलपात्र तक्रार (NC) ऑनलाइन दाखल करू शकतो/शकते का?
अनेक राज्यांची पोलीस पोर्टल अदखलपात्र तक्रारी ऑनलाइन स्वीकारतात आणि पोचपावती देतात. प्रत्यक्ष NC क्रमांक मिळवण्यासाठी पाठपुरावा करा, कारण पोचपावती क्रमांक आणि NC क्रमांक एकच नाहीत.